Hành tinh lùn là gì?

Hành tinh lùn là một thiên thể nhỏ, có quỹ đạo quanh Mặt Trời, có khối lượng đủ lớn để tạo thành hình cầu, không phải vệ tinh của một hành tinh. Khái niệm này được đưa ra trong việc phân loại các thiên thể trong Hệ Mặt Trời của Hiệp hội Thiên văn Quốc tế vào ngày 24 tháng 8 năm 2006.


Khái niệm về hành tinh lùn được được đưa ra trong Đại hội của Hiệp hội Thiên văn Quốc tế (IAU) bởi 3000 nhà thiên văn học tại Praha, Cộng hòa Czech. Kết quả của Đại hội đưa ra khái niệm mới về hành tinh, dẫn tới việc Sao Diêm Vương – hành tinh thứ chín vào trước thời điểm đó – trở thành một hành tinh lùn thuộc Vành đai Kuiper.

Định nghĩa chính thức về hành tinh lùn được đưa ra bởi IAU
  • có quỹ đạo quay quanh Mặt Trời
  • có khối lượng đủ lớn để trọng trường của nó thắng lực vật rắn, tạo nên hình dạng gần hình cầu
  • có những vật thể khác nằm trên quỹ đạo
  • không phải là vệ tinh tự nhiên của hành tinh khác hay của các thiên thể khác trong Hệ Mặt Trời
Từ sau ngày 24 tháng 8 năm 2006, mọi thiên thể trong Hệ Mặt Trời đều được xếp loại thành ba loại là hành tinh, hành tinh lùn và thiên thể nhỏ. Sao Diêm Vương bị 'giáng chức' trở thành hành tinh lùn nặng thứ hai (sau Eris) và tiểu hành tinh Ceres được 'thăng chức' trở thành một hành tinh lùn.

5 hành tinh lùn chính thức trong Hệ Mặt Trời
  • Ceres, phát hiện ngày 1/1/1801 (45 năm trước khi phát hiện Sao Hải Vương). Được cho là một hành tinh suốt nửa thế kỷ, sau đó được phân loại là tiểu hành tinh, rồi được phân loại lần nữa là hành tinh lùn vào 13/9/2006 bởi IAU.
  • Sao Diêm Vương, phát hiện ngày 18/2/1930. Được phân loại là hành tinh trong suốt 76 năm và được phân loại là hành tinh lùn bởi IAU vào 24/8/2006.
  • Haumea, phát hiện ngày 28/12/2004. Được phân loại là hành tinh lùn bởi IAU vào 17/9/2008.
  • Makemake, phát hiện ngày 31/5/2005. Được phân loại là hành tinh lùn bởi IAU vào 11/7/2008.
  • Eris, phát hiện ngày 5/1/2005. Thường được truyền thông gọi là hành tinh thứ mười. Được phân loại là hành tinh lùn bởi IAU vào 13/9/2006.
Các hành tinh lùn chưa được công nhận chính thức trong Hệ Mặt Trời
  • Orcus, phát hiện ngày 17/2/2004
  • 2002 MS4, phát hiện ngày 18/6/2002
  • Salacia, phát hiện ngày 22/9/2004
  • Quaoar, phát hiện ngày 5/6/2002
  • 2007 OR10, phát hiện ngày 17/7/2007
  • Sedna, phát hiện ngày 14/11/2003
Sau khi đưa ra khái niệm chính thức, IAU công nhận có 5 hành tinh lùn chính thức của Hệ Mặt Trời gồm Ceres, Sao Diêm Vương, Haumea, Makemake, Eris. Các thiên thể Orcus, 2002 MS4, Salacia, Quaoar, 2007 OR10 và Sedna đang được xem xét để được phân loại là một hành tinh lùn, ngoại trừ Sedna nằm ở khu vực riêng biệt, các thiên thể đang được xét duyệt còn lại đều nằm trong Vành đai Kuiper.

Ngoài ra, còn 40 thiên thể khác đủ tiêu chuẩn để trở thành một hành tinh lùn nhưng chưa được IAU xét duyệt hay công nhận, và còn ít nhất 200 thiên thể có thể là hành tinh lùn khác chưa được khám phá ở khu vực mở rộng của Vành đai Kuiper, và con số này là hơn 10.000 ở khu vực xa hơn của Vành đai Kuiper.

Tranh cãi về khái niệm hành tinh lùn

Nhà thiên văn Mike Brown tại Viện Nghiên cứu California (Caltech) – người khám phá ra Eris và vận động việc 'giáng chức' Sao Diêm Vương thành một hành tinh lùn – đồng ý với việc giảm số lượng hành tinh của Hệ Mặt Trời xuống còn tám. Tuy nhiên, không phải ai cũng đồng tình như vậy.

Nhà thiên văn Alan Stern cho rằng các hành tinh như Trái Đất, Sao Hỏa, Sao Mộc và Sao Hải Vương không có một quỹ đạo sạch các vật thể, tức là chúng vẫn bay ngang những vật thể nhỏ trên quỹ đạo của mình. Quỹ đạo Trái Đất quanh Mặt Trời có khoảng 10.000 tiểu hành tinh gần Trái Đất. Còn Sao Mộc có hơn 100.000 tiểu hành tinh nằm trên quỹ đạo của nó.

Rất nhiều ý kiến trái chiều với bác bỏ sau đó, và mãi cho tới ngày nay. Tuy nhiên, không lâu sau khái niệm của IAU được đưa ra, NASA quyết định sử dụng khái niệm mới này. Hiểu theo khái niệm của IAU thì đơn giản, nhưng phân loại Hệ Mặt Trời trong thực tế theo khái niệm thì rất khó khăn.