Chòm sao‎ > ‎

Andromeda

Andromeda là một chòm sao thuộc thiên cầu bắc, một trong 44 chòm sao cổ đại và 88 chòm sao hiện đại. Chòm sao này có thể quan sát được tốt nhất vào mùa thu, cùng các chòm sao khác của nhóm các chòm sao Gia đình Hoàng gia.

Người dịch: Tuấn Anh | Bài gốc: Constellation Guide, Wikipedia English

Đây là một trong số những chòm sao rộng lớn nhất trên bầu trời, với diện tích 722 độ vuông, nó có kích cỡ biểu kiến lớn hơn 1.400 lần trăng tròn, bằng 55% kích cỡ chòm sao lớn nhất là Hydra, và lớn hơn 10 lần so với chòm sao có kích thước nhỏ nhất là Crux.

Chòm sao này có thể quan sát được ở những nơi có vĩ độ từ 90 độ bắc đến 40 độ nam, nghĩa là Việt Nam nằm trong vùng quan sát tốt nó. Chòm sao này quan sát được ở bầu trời hướng đông bắc trước nửa đêm vào mùa thu, hướng tây bắc trước nửa đêm vào mùa đông, hướng đông bắc sau nửa đêm vào mùa hè.

Chòm sao này được đặt theo tên Công chúa Andromeda, con gái của vua Cepheus và hoàng hậu Cassiopeia. Cô đã cưới chàng dũng sĩ Perseus sau khi anh ra tay cứu cô khỏi con quái vật biển Cetus. Chòm sao này được Ptolemy liệt kê vào danh sách các chòm sao cổ đại từ thế kỷ thứ 2.

Ngôi sao sáng nhất của chòm sao này, là sao Alpha Andromedae – một hệ sao đôi, đây là ngôi sao chung với chòm sao Pegasus. Ngôi sao Gamma Andromedae đầy màu sắc của chòm sao này là mục tiêu quan sát phổ biến của các nhà thiên văn nghiệp dư.

Thiên hà Andromeda (Messier 31) là một trong những mục tiêu quan sát đáng chú ý thuộc chòm sao này, nó là thiên hà hàng xóm của Ngân Hà và cùng thuộc Cụm thiên hà địa phương. Ngoài ra, chòm sao này còn có thiên hà lùn Messier 32Messier 110.

   Thông tin tổng quát 

Andromeda là chòm sao lớn thứ 19 trên bầu trời với diện tích rộng 722 độ vuông. Nằm trong phần tư thứ nhất của thiên cầu bắc (NQ1). Những chòm sao có chung đường ranh giới với chòm sao này là Cassiopeia, Lacerta, Pegasus, Perseus, PiscesTriangulum.

Andromeda có ba ngôi sao với độ sáng biểu kiến lớn hơn cấp 3 và ba ngôi sao nằm cách Trái Đất gần hơn 10 parsec (32,6 năm ánh sáng). Ngôi sao sáng nhất chòm sao này là Alpha Andromedae hay còn được gọi theo truyền thống là Alpheratz, trong khi ngôi sao nằm gần Trái Đất nhất là Ross 248 (lớp quang phổ M6V, trong bài sẽ viết tắt mỗi tên lớp) hay tên định danh là HH Andromedae, cách chúng ta chỉ 10,3 năm ánh sáng.

Andromeda có nhiều sao có các ngoại hành tinh đã được xác nhận. Sao Titawin hay Upsilon Andromedae (F8V) có bốn hành tinh chuyển động quanh nó. Hệ sao ba Kappa Andromedae (B9IVn) có một hành tinh với khối lượng gấp 13 lần Sao Mộc, được khám phá vào tháng 11 năm 2012. Sao biến quang 14 Andromedae hay Veritate (K0III) cũng sở hữu một ngoại hành tinh được khám phá vào năm 2008.

HD 5608 (K0IV) cũng được quan sát thấy sự đi qua của hành tinh. HD 8673 (F7 V) có một thiên thể dưới cấp sao được phát hiện vào năm 2005, đó có thể là một hành tinh hoặc một hành tinh lùn. V428 Andromedae (HD 3346, lớp K5III) cũng nghi ngờ có hai ngoại hành tinh, được phát hiện vào năm 1996.

Những sao khác thuộc chòm sao Andromeda được biết là có ngoại hành tinh gồm HD 222155 (G2V), HD 16175 (F8 IV), HD 1605 (K1IV, hai ngoại hành tinh), HD 13931 (G0), HD 5583 (K0), HD 15082 (kA5 hA8 mF4), HAT-P-6 (F), HAT-P-16 (F8), HAT-P-32 (F/G), WASP-1 (F7V), Kepler-63, HAT-P-19 (K), HAT-P-28 (G3) và HAT-P-53.

Chòm sao này có một cơn mưa sao băng nhưng không nổi bật là Andromedid hay còn được gọi là Bielid, được ghi nhận lần đầu vào ngày 6 tháng 12 năm 1741 ở Nga. Cơn mưa sao băng này mờ nhạt dần kể từ khi được phát hiện, nhưng sự hoạt động của nó vẫn quan sát được vào giữa tháng 11 hằng năm. Thiên thể gốc của cơn mưa sao băng này là sao chổi Biela (3D/Biela), một sao chổi có quỹ đạo cố định quanh Mặt Trời được ghi nhận lần đầu vào năm 1772.

   Truyền thuyết và thần thoại 

Trong Thần thoại Hy Lạp, Andromeda là con gái của Vua Cepheus xứ Ethiopia và Hoàng hậu Cassiopeia, bà rất tự mãn về nhan sắc của mình và đã xúc phạm những nữ thần biển Nereid bằng việc cho rằng bà đẹp hơn tất cả bọn họ.

Những nữ thần biển lấy làm giận dữ, bèn nói lại với vị thần biển Poseidon và rằng ông hãy cho con quái vật biển Cetus đến để tàn phá vương quốc của vua Cepheus, xem đó là một sự trừng phạt cho sự ngạo mạn của vợ ông.

Khi biết được tin dữ, nhà vua lo sợ và liền hỏi ý kiến của các quan tướng trong triều đình. Nhà tiên tri Ammon phán rằng, để ngăn chặn sự tàn phá vùng đất này, ông phải xoa dịu con quái vật bằng cách hy sinh con gái của mình làm vật hiến tế cho Cetus.

Theo như lời chỉ dẫn, công chúa Andromeda bị cột trói vào một tảng đá ven biển và bị để mặc ở đó cho con quái vật bắt đi. Nhưng rất may, lúc này chàng dũng sĩ Perseus đã xuất hiện và giải cứu cho cô khỏi tay của con quái vật hung hãn.

Nhà vua lấy làm hài lòng vì sự việc, bèn gả con gái mình cho chàng dũng sĩ. Hai người kết hôn và có với nhau sáu người con, trong đó có Gorgophonte là cha của Tyndareus – vị vua nổi tiếng xứ Sparta, cùng Perses là tổ tiên của người Ba Tư.

Để vinh danh, nữ thần Athena đã đưa công chúa Andromeda lên bầu trời và đặt cô nằm gần với chồng mình là Perseus và người cha Cepheus, người mẹ Cassiopeia. Cùng nhau, họ là các chòm sao thuộc nhóm các chòm sao Gia đình Hoàng gia trên bầu trời.

   Những ngôi sao nổi bật của chòm 

• Alpheratz – α Andromedae (Alpha Andromedae)

Ngôi sao sáng nhất của chòm sao Andromeda là Alpheratz, Alpha Andromedae. Đôi khi nó còn được gọi là Sirrah. Ngôi sao này nằm cách Trái Đất 97 năm ánh sáng. Alpheratz là một hệ sao đôi với độ sáng biểu kiến là +2,06. Nó là một sao xanh lam nóng được phân loại là sao cận khổng lồ lớp B8.

Ánh sáng của sao sáng hơn trong hai sao cho thấy thành phần hóa học bất thường, với hàm lượng thủy ngân, mangan cực cao. Khối lượng của nó vào khoảng 3,6 lần khối lượng Mặt Trời và nhiệt độ bề mặt vào khoảng 13.800 độ K.

Alpheratz là ngôi sao thủy ngân-mangan sáng nhất từng được biết đến, độ sáng của nó gấp 200 lần so với độ sáng của Mặt Trời. Ngôi sao đồng hành với nó cũng nặng hơn nhiều lần với sáng hơn khoảng 10 lần so với Mặt Trời. Hai ngôi sao này chuyển động quanh nhau với chu kỳ 96,7 ngày.

Alpheratz có thời gian được xem là một ngôi sao của chòm sao Pegasus láng giềng, nên ngoài cái tên định danh Alpha Andromedae, nó còn có tên định danh khác là Delta Pegasi. Bây giờ nó là một ngôi sao của chòm Andromeda và là ngôi sao chung nối kết hai chòm sao.

Cả hai tên Alpheratz và Sirrah của nó đều có nguồn gốc từ tiếng Ả Rập là سرة الفرس al surrat al-faras, nghĩa là "rốn ngựa" (chỉ con ngựa bay Pegasus). Hay những nhà thiên văn Ả Rập cũng gọi ngôi sao này là راس المراة المسلسلة al ras al mar’ah al musalsalah, nghĩa là "cái đầu của người phụ nữ bị trói chặt" (chỉ công chúa Andromeda).

Trong thiên văn học Trung Hoa cổ đại, 壁宿 (Bích Tú, chòm bức tường của Huyền Vũ) là một chòm sao thuộc Nhị thập bát tú, bao gồm sao Alpha Andromedae và Gamma Pegasi. Sao Alpha Andromedae là sao 壁宿二 (Bích Tú Nhị, ngôi sao thứ hai của chòm bức tường).

Ngôi sao này là một đỉnh của nhóm sao Hình vuông lớn của Ngựa bay (the Great Square of Pegasus), một hình tứ giác lớn nằm giữa chòm sao Pegasus. Ba ngôi sao còn lại là Alpha, Beta và Gamma Pegasi (tương ứng tên gọi khác là Markab, Scheat, và Algenib).

• Mirach – β Andromedae (Beta Andromedae)

Mirach, Beta Andromedae, có độ sáng biểu kiến tương đương với sao Alpheratz, nó thay đổi độ sáng từ +2,01 đến +2,10. Nó được xếp loại là sao biến quang bán thường chưa xác định (suspected semi-regular variable star).

Mirach là một sao khổng lồ đỏ lớp M, khá mát, nằm cách xa Trái Đất khoảng 200 triệu năm ánh sáng. Nó sáng hơn Mặt Trời khoảng 1.900 lần với nặng hơn Mặt Trời khoảng 3 đến 4 lần. Nó có một ngôi sao hydro với độ sáng biểu kiến cấp 14 đi cùng. Mirach nằm cách thiên hà NGC 404 chỉ bảy phút góc.

Tên gọi Mirach có nguồn gốc từ tiếng Ả Rập với ý nghĩa là chiếc thắt lưng, ý chỉ vị trí hông bên trái của công chúa Andromeda. Trong thiên văn học Trung Hoa cổ đại, 奎宿 (Khuê Tú, chòm đôi chân của Bạch Hổ) là một chòm sao thuộc Nhị thập bát tú, bao gồm sao Beta Andromedae, Eta Andromedae, 65 Piscium, Zeta Andromedae, Epsilon Andromedae, Delta Andromedae, Pi Andromedae, Nu Andromedae, Mu Andromedae, Sigma Piscium, Tau Piscium, 91 Piscium, Upsilon Piscium, Phi Piscium, Chi Piscium, Psi1 Piscium. Sao Beta Andromedae là sao 奎宿九 (Khuê Tú Cửu, ngôi sao thứ chín của chòm đôi chân).

• Almach – γ Andromedae (Gamma Andromedae)